This post is also available in:
Is een ondoorzichtig bankbeding om die reden alleen al onrechtmatig en dus nietig? Het Hof van Cassatie antwoordde ontkennend in een arrest van 29 januari 2026, waarbij het een opgemerkte beslissing van het hof van beroep te Antwerpen vernietigt. Een gebrek aan transparantie voedt de toetsing, maar ontslaat de rechter niet van de verplichting een kennelijk onevenwicht vast te stellen. Een nuttige verduidelijking — en minder geruststellend voor de banken dan zij op het eerste gezicht lijkt.
Het geschil: 2.100 euro kosten om effecten over te dragen
Een consument zegt zijn effectenrekening op en vraagt de overdracht van zijn tegoeden naar een andere instelling. De bank vordert transferkosten — 75 euro, daarna 150 euro per lijn financiële instrumenten, dus 2.100 euro voor veertien lijnen — en oefent een retentierecht uit in afwachting van betaling.
Het hof van beroep te Antwerpen (14 oktober 2024) stelt vast dat de relevante bedingen — artikel 9.1 van de algemene voorwaarden inzake beleggingsdiensten, de artikelen 10 en 14 van de algemene bankvoorwaarden, en de verwijzing naar de tarieven — verspreid en tegenstrijdig zijn. Het oordeelt dat zij de transparantieverplichting miskennen, verklaart ze nietig op grond van artikel VI.84, § 1, van het Wetboek van economisch recht, en veroordeelt de bank tot kosteloze teruggave van de effecten, onder verbeurte van een dwangsom.
De cassatie: transparantie is één element, geen autonoom criterium
Het cassatiemiddel verwijt de appelrechters het onrechtmatig karakter te hebben afgeleid uit de enkele vaststelling van een gebrek aan transparantie, zonder in het licht van alle omstandigheden na te gaan of er een kennelijk onevenwicht bestond in de zin van artikel I.8, 22°, WER.
Het Hof volgt dat middel. Het herinnert aan de systematiek van de teksten: artikel VI.84, § 1, verbiedt elk onrechtmatig beding en sanctioneert het met nietigheid; artikel I.8, 22°, omschrijft het onrechtmatig beding als datgene dat een kennelijk onevenwicht schept ten nadele van de consument; artikel VI.82, eerste lid, vereist een beoordeling in het licht van alle omstandigheden; en artikel VI.82, tweede lid, bepaalt dat met het vereiste van duidelijkheid en begrijpelijkheid van artikel VI.37, § 1, rekening wordt gehouden bij die beoordeling.
Daaruit volgt dat het transparante karakter van een beding één van de elementen van de beoordeling is, die in beginsel globaal moet zijn. Rechters die de nietigheid uitspreken op de enkele grond van een gebrek aan transparantie, zonder het kennelijk onevenwicht vast te stellen, verantwoorden hun beslissing niet naar recht. De zaak wordt verwezen naar het hof van beroep te Gent.
In lijn met de Europese rechtspraak
Die oplossing sluit aan bij het Hof van Justitie. In het arrest D.V. van 12 januari 2023 oordeelde het dat een beding niet als onrechtmatig moet worden beschouwd op de enkele grond dat het niet voldoet aan het transparantievereiste — tenzij de lidstaat dat gevolg uitdrukkelijk heeft bepaald op grond van artikel 8 van richtlijn 93/13. Het Belgische recht kent zulke gelijkstelling niet: artikel VI.82, tweede lid, bepaalt dat de rechter rekening houdt met het duidelijkheidsvereiste, niet dat de miskenning ervan op zichzelf nietigheid meebrengt.
Een nuttig procedureel gegeven voor de pleiter
De consument wierp drie gronden van niet-ontvankelijkheid op, die alle worden verworpen. Het Hof herinnert eraan dat zowel de beoordeling van de voor de consument gunstigste uitlegging (art. VI.37, § 2) als de vaststelling van een kennelijk onevenwicht feitelijk zijn: zij kunnen geen grondslag vormen voor een vervanging van motieven in cassatie. Met andere woorden: het ontbreken van de vaststelling van een kennelijk onevenwicht in de bestreden beslissing kan achteraf niet worden hersteld. Die vaststelling moet in de beslissing ten gronde staan.
Wat de banken hieruit niet mogen afleiden
Het arrest verduidelijkt dat ondoorzichtigheid niet automatisch tot nietigheid leidt. Maar de les is minder comfortabel dan zij lijkt. Het Hof valideert de betwiste bedingen niet; het vereist enkel dat de nietigheid op de juiste redenering berust.
Ondoorzichtigheid blijft in twee opzichten gevaarlijk: zij kan leiden tot de voor de consument gunstigste uitlegging, en zij kan de vaststelling van een kennelijk onevenwicht voeden. In een bankrelatie beheerst door algemene voorwaarden, bijzondere voorwaarden voor beleggingsdiensten en evoluerende tarieven blijft transparantie essentieel: zij moet de gemiddelde consument in staat stellen niet alleen de juridische draagwijdte van zijn verbintenis te begrijpen, maar ook de concrete economische gevolgen ervan.
Na verwijzing: het debat verschuift
Voor het hof van beroep te Gent zal de discussie draaien om het kennelijk onevenwicht, in het licht van alle omstandigheden: de formulering van artikel 14 van de algemene bankvoorwaarden, de verspreiding en de tegenstrijdigheid van de bedingen, de aard van de kosten, hun bedrag per effectenlijn en het uitgeoefende retentierecht. De bank kan aanvoeren dat die kosten een van de opzegging onderscheiden prestatie vergoeden, namelijk de effectieve overdracht van de effecten. De consument kan tegenwerpen dat zij, zoals voorgesteld, zijn recht om de bankrelatie te beëindigen in de praktijk beperkten. Op dat terrein, en niet op de enkele vaststelling van ondoorzichtigheid, zal de zaak worden beslecht.
Deze pagina is een samenvatting; de integrale versie (in extenso) is gepubliceerd in het tijdschrift: G. Laguesse, « Défaut de transparence et clauses abusives : pas de nullité sans déséquilibre manifeste », Bank- en Financieel Recht / Droit bancaire et financier, 2026/15, 1 augustus 2026. De noot betreft ook Antwerpen 14 oktober 2024, 2023/AR/1117.
Dit artikel wordt louter ter algemene informatie verstrekt en vormt geen juridisch advies.
Dit artikel is een vertaling van het Franse origineel dat op droitbancaire.be werd gepubliceerd. Bij tegenstrijdigheid heeft de Franse versie voorrang.
Geef een reactie