Embargo: EU-sancties tegen Rusland en de rol van de banken

This post is also available in:

Dit artikel maakt deel uit van ons dossier Internationale sancties en beperkende maatregelen.

Noot voor de lezer: de hier beschreven concrete sanctiemaatregelen dateren van eind februari 2022 en zijn sindsdien aanzienlijk uitgebreid. De analyse van het sanctieregime en van de rol van de banken, hieronder, blijft van algemene toepassing.

Naar aanleiding van de erkenning door Rusland van de gebieden Donetsk en Loegansk en het bevel aan zijn strijdkrachten om die gebieden binnen te trekken, heeft de Raad van de Europese Unie beperkende maatregelen opgelegd die de financiering van Rusland, zijn regering en zijn centrale bank verbieden. Verboden zijn onder meer de aankoop, verkoop, het verlenen van beleggingsdiensten of bijstand bij de uitgifte van effecten en geldmarktinstrumenten die na 9 maart 2022 zijn uitgegeven, alsook het sluiten van overeenkomsten voor nieuwe leningen of kredieten aan die entiteiten na 23 februari 2022. Op 26 februari werd beslist bepaalde Russische banken de toegang tot SWIFT te ontzeggen.

Waarom neemt de Europese Unie sancties en andere beperkende maatregelen aan?

Beperkende maatregelen of sancties, waaronder embargo’s, vormen een essentieel instrument van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid (GBVB) van de EU. Sancties beogen een wijziging van beleid of gedrag bij de geviseerde personen of entiteiten. Zij kunnen gericht zijn tegen regeringen van niet-EU-landen wegens hun beleid, tegen entiteiten die de middelen leveren om het geviseerde beleid te voeren, tegen groepen of organisaties zoals terroristische groeperingen, en tegen personen die het geviseerde beleid steunen of aan terroristische activiteiten deelnemen.

Welke sancties neemt de Europese Unie aan?

Er bestaan diplomatieke sancties en sancties in de strikte zin. Die laatste omvatten: wapenembargo’s; beperkingen op de toelating van gelijste personen (inreisverbod); economische sancties, financiële embargo’s of sectorspecifieke beperkingen (waaronder in- of uitvoerverboden, investeringsverboden en verboden om bepaalde diensten te verlenen); en de bevriezing van tegoeden van gelijste personen of entiteiten, waarvan alle tegoeden in de EU worden bevroren en aan wie geen fondsen ter beschikking mogen worden gesteld.

De “bevriezing van tegoeden” wordt gedefinieerd als elke handeling die beoogt elke beweging, overdracht, wijziging, gebruik of manipulatie van tegoeden te verhinderen die zou leiden tot een wijziging van hun volume, bedrag, locatie, eigendom, bezit, aard of bestemming. Het begrip “tegoeden” is bijzonder ruim en omvat onder meer contanten, cheques, geldvorderingen, wissels, betalingsopdrachten, deposito’s, rekeningsaldi, eigendoms- en schuldbewijzen, aandelen, effecten, interesten, dividenden, krediet en het recht op schuldvergelijking.

Welke juridische vragen roept het aannemen van sancties op?

De Raad handelt in het kader van het GBVB. Hij neemt eerst een GBVB-besluit aan overeenkomstig artikel 29 van het Verdrag betreffende de Europese Unie. Maatregelen zoals wapenembargo’s of toelatingsbeperkingen worden rechtstreeks door de lidstaten uitgevoerd; andere maatregelen die de economische betrekkingen met een derde land onderbreken of beperken, met name de bevriezing van tegoeden, worden uitgevoerd via een door de Raad met gekwalificeerde meerderheid aangenomen verordening. Die verordeningen zijn bindend en rechtstreeks toepasselijk in de gehele EU en zijn onderworpen aan rechterlijke toetsing door het Hof van Justitie en het Gerecht te Luxemburg.

De invoering en uitvoering van beperkende maatregelen moeten steeds in overeenstemming zijn met het internationaal recht. Zij moeten de mensenrechten en fundamentele vrijheden eerbiedigen, in het bijzonder het recht op een eerlijk proces en op een doeltreffende voorziening in rechte, en moeten evenredig zijn met hun doel. Zij moeten ook de internationale verplichtingen van de EU en haar lidstaten eerbiedigen, waaronder de WTO-akkoorden (GATT en GATS) wanneer de maatregelen de handel in goederen of diensten met derde landen beïnvloeden.

Wat is de impact van de sancties op de banksector?

Banken spelen een essentiële rol bij de uitvoering van sancties: de maatregelen verplichten hen de tegoeden van de geviseerde personen te blokkeren, en de banken kunnen zelf het doelwit zijn. Aangezien de uitvoeringsverordeningen bindend en rechtstreeks toepasselijk zijn, moeten de financiële instellingen, behoudens uitdrukkelijk voorziene afwijkingen, alle maatregelen en transactieverboden naleven zodra zij in werking treden. Zij zijn gehouden tot een resultaatsverbintenis.

Bewakingssysteem. Krachtens artikel 8 van de antiwitwaswet moeten de banken doeltreffende beleidslijnen, procedures en internecontrolemaatregelen vaststellen, evenredig met hun aard en omvang, om de bindende bepalingen inzake financiële embargo’s na te leven. Krachtens artikel 23 van het NBB-antiwitwasreglement moeten zij beschikken over een bewakingssysteem dat de cliënteel en de verrichtingen filtert om te detecteren of zij niet het voorwerp uitmaken van een bevriezingsmaatregel, dat alle rekeningen, contracten en verrichtingen dekt en een snelle detectie van inbreuken mogelijk maakt.

Andere verboden en verplichtingen:

1. Verbod om een relatie aan te gaan. De banken moeten zich onthouden van het aangaan van een relatie met een persoon of entiteit die is aangewezen in een regeling van financiële embargo’s of bevriezing van tegoeden, en moeten deze aspecten integreren in hun cliëntacceptatiebeleid.

2. Verbod om tegoeden ter beschikking te stellen. Een bevriezing betekent dat alle tegoeden van de aangewezen cliënt moeten worden bevroren; een verrichting die beoogt tegoeden ter beschikking van een derde te stellen, mag niet worden uitgevoerd. In het doelland moeten de banken eveneens voorzichtig zijn en ophouden financiële diensten te verlenen aan gesanctioneerde cliënten, op straffe van zelf te worden gesanctioneerd wegens omzeiling van het embargo.

3. Verplichting tot onmiddellijke melding aan de FOD Financiën, Algemene Administratie van de Thesaurie. Zodra een instelling een concrete bevriezingsmaatregel uitvoert, moet zij contact opnemen met de Thesaurie.

4. Verplichting om het risicoprofiel te herzien en, in voorkomend geval, aangifte te doen bij de CFI. De instellingen moeten het risicoprofiel van de aangewezen cliënt en de verbonden personen herzien, aangepaste waakzaamheidsmaatregelen toepassen en een verscherpt onderzoek van de eerder uitgevoerde verrichtingen doorvoeren. Een beslissing om de relatie te beëindigen mag niet tot gevolg hebben dat bevroren tegoeden aan de cliënt worden teruggegeven; in voorkomend geval doet de instelling, naast de melding aan de Thesaurie, ook een melding van vermoeden aan de CFI.

Sancties

Inbreuken op embargo- en bevriezingsmaatregelen zijn strafrechtelijk gesanctioneerd. De wet van 13 mei 2003 betreffende de uitvoering van de door de Raad aangenomen beperkende maatregelen voorziet in administratieve en strafrechtelijke sancties bij inbreuken op de Europese verordeningen en besluiten, en ook de antiwitwaswet voorziet in administratieve sancties bij schending van de bindende bepalingen inzake financiële embargo’s.

Dit artikel is een vertaling. Enkel de Franse versie is authentiek. Het wordt louter ter informatie verstrekt en vormt geen juridisch advies.